Hầu
như anh em dòng họ của giống Dendrobium là những loài hoa rất lâu tàn,
trung bình - 2 tháng. Cá biệt có loài trên 3 tháng, hoặc có thể hoa nở
suốt năm bởi các chồi hoa mới luôn luôn thế các chồi hoa củ
Dedrobium là một giống lan có nhiều loài trong họ Orchidaceae giống gồm
hơn 1.600 loài. Giống chiếm vị trí lớn nhất là Bulbopllyllum. Phân bố
trên các vùng thuộc Châu Á nhiệt đới, tập trung nhiều nhất ở đông Nam Á
và Úc Châu. Nếu như các nước Nam Mỹ tự hào về các loài thuộc giống
Cattleya tuyệt đẹp của mình, thì các nước Đông Nam Á cũng hãnh diện vì
có giống Deldrobium vô cùng phong phú. Không có một dạng chung nhất về
hoa, cây, cũng như cách trong của giống Dendrobium với số loài quá lớn
này. Điều kiện sinh thái cũng rất đa dạng, có nhiều loài chỉ mọc và ra
hoa ở vùng lạnh, có loài ở vùng nóng, có loài trung gian. Cũng có
loài thích nghi với bất cứ điều kiện khí hậu nào.
Căn cứ vào cách sống của các loài
thuộc giống Dendrobium có thể chia ra làm 2 dạng chính: dạng thường hay
nobile và dạng đứng hay phalaenopsis. Dạng thứ nhất đòi hỏi nhiệt độ
thấp và kết quả lai giống ít tiến bộ. Do vậy nhiều nhà chơi hoa lan ở
thành phố ta ưa thích kiểu Phalaenopsis hơn vì Dendrobium dạng này đòi
hỏi nhiệt độ nóng nên dễ thành công, nhiều cây lai phong phú và đa dạng.
Cả hai dạng đều sống với điều kiện nhiều ánh sáng.
Tuy nhiên, nếu xét trên khía cạnh thương mại, ta có thể dùng mô hình
sau cho các loài thuộc giống Dendrobium các loài thuộc giống Dendrobium
dùng cho mục đích kinh doanh là lan đa thân với nhiều giả hành. Căn
hành với khoảng cách giữa các mát ngắn hơn Cattleya, các giả hành thường
mang một thân với nhiều lá mọc xen kẽ, trên thân có rất nhiều mắt ngủ.
Chính nhờ các mát này mà các loài thuộc giống Dendrobium có thể nhản
giống nhanh bằng phương pháp thiết nhánh thông thường so với các giống
lan khác. Không có sự khác biệt rõ rệt giữa các mắt ngủ trên căn hành và
trên thân. Hoa có thể mọc từ thân thành từng chùm hay từng hoa cô độc.
Có một số loài rụng hết lá trước khi ra hoa. Các chồi hoa không những
mọc trên các giả hành mới, mà có thể mọc trên các giả hành cũ nữa, vì
thế giống Dendrobium khi ra hoa nó cho một số lượng cành hoa nhiều hơn
bất kỳ một loại lan nào khác, chính vì thế, ngày nay nó chiếm ưu thế
trên thị trường hoa cắt cành Vị trí của hoa trên giả hành cũng biến
thiên, có thể giữa các đọt lá hay từ các mắt ngủ trên thân gần ngọn,
cũng có thể trên ngọn cây keiki. Hoa có thể rũ xuống hay đứng thẳng.
Dendrobium cũng là giống rất phong phú về màu sắc và hình dạng hoa.
Chính vì thế người Việt Nam dùng những hình tượng khác nhau dể tượng
trưng cho một số loài Dendrobium nào đó: một con chim bồ câu trắng - lan
Bạch câu, một loài hạc lẻ loi - lan Giả hạc, hay một đàn bướm vàng bay
trăng gió - lan Kim điệp và nếu ta đã có lần nhìn thấy lan đong tu nó
rộ trong rừng với thế buông xuôi của dòng thác đổ, ta mới thất được sự
tưởng tượng vô cùng phong phú của đầu óc người Việt Nam ta.
Các loài thuộc giống Dendrobium được ưa chuộng hiện nay là các loài
có hoa to theo dạng hoa Hồ Điệp, đài và cánh thẳng, nhiều hoa và lau
tàn.
Hầu như anh em dòng họ của giống Dendrobium là những loài hoa rất
lâu tàn, trung bình - 2 tháng. Cá biệt có loài trên 3 tháng, hoặc có thể
hoa nở suốt năm bởi các chồi hoa mới luôn luôn thế các chồi hoa củ như
các giống Dendrobium Caesar Alba, Delldrobium Caesar La tin... Tuy nhiên
có loài cũng sớm nở tối tàn như lan Thạch hộc (Dendrobium crulllenatum)
Thế giới Dendrobium là một thé giới vô cùng phức tạp, ngay sự ra hoa
thuộc loài các giống cũng có 2 lĩnh vực hoàn toàn khác nhau: một nhóm
gồm các loài thuộc giống Dendrobium ra hoa vào đầu mùa mưa do quá trình
khô hạn trong mùa nắng, nhóm khác ra hoa vào dịp Tết và hiện nay chưa
được biết một cánh chắc chắn do ảnh hưởng của quang kỳ hay sự thọ hàn,
hoặc do tác động hiệp trợ của cả 2 yếu tố.
Nhiệt độ, ẩm độ, tưới nước:
Giống Dendrobium gồm nhiều loài thích nghi với các điều kiện sinh
thái khác nhau. Có thể tạm chia Dendrobium làm 2 nhóm chính: nhóm ưa
lạnh và nhóm ưa nóng.
Nhóm Dendrobium ưa lạnh sinh trưởng và phát triển tốt ở nhiệt độ lý
tưởng là 15độ C gồm các giống được lấy từ các vùng cao nguyên của Việt
Nam và Miến Điện trên cao độ 1000m ví dụ các loài Vảy cá (Dendrobium
Linlleyi), Thủy Tiên Tím (Dendrobium amabile), Long nhãn kim điệp
(Dendrobium fimbriatum). Các loài này nếu được trồng ở nhiệt độ cao hơn
hoặc bằng 25độ C, thì cây vẫn sống, nhưng phát triển yếu hơn và hiếm
bao giờ ra hoa.
Nhóm Dendrobium ưa nóng, gồm đa số các giống Dendrobium rừng của
Châu Úc, Indonêxia, Malaixia và các loài của giống Dendrobium lai hiện
được trồng tại thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam, nhiệt độ
thích hợp cho các hoài của nhóm này là 25oc. Tuy nhiên các giống
Dendrobium lai chịu được một nhiệt độ cao hơn nhiều.
Ngoài ra còn có một nhóm Dendrobium trung gian có thể sống ở cả
vùng lạnh và vùng nóng, những ở vùng lạnh cây sinh trưởng và ra hoa
nhiều hơn ví dụ các loài Dendrobium Primulinum, Dendrobium fanmeri,
Dendrobium chrysotoxum nhiệt độ lý tưởng của các loài này là 20oc.
Dendrobium cũng như đa số các giống lan khác chỉ phát triển tốt trong
điều kiện không khí ẩm và thoáng ẩm độ tương đối cần thiết là 40% -70%.
Cấu tạo giá thể quá ẩm và úng là điều kiện bất lợi cho sự sinh trưởng
của giống Dendrobium vì có thể toàn bộ rễ bị thối và biểu hiện là các
cây con keiki mọc từ phần ngọn của thân.
Ở thành phố Hồ Chí Minh, Dendrobium được trồng trong điều kiện ánh
sáng nhiều hơn, 70% ánh sáng khoảng 20.000-30.000 1m/m2, vì thế các loài
thuộc giống này sẽ được tưới nước nhiều hơn Cattleya: 2 lần/ngày từ
tháng 5 đến tháng 11, 3 lần ngày từ tháng 12 đến tháng 2 và 1 lần/ngày
từ đầu tháng 3 dện cuối tháng 4. Sự tưới nước 1 lần./ngày trong mùa nghỉ
sẽ làm cho các giả hành của giống Dendrobium rụng lá và nhăn nheo nhưng
điều chắc chắn xảy ra khi mùa mưa đến, những chồi non sẽ mọc lên rất
nhanh và rất mạnh, các chồi hoa sẽ hình thành dần. Hoa sẽ nở trong thời
gian 3 tháng sau khi mưa, và có thể kéo dài đến tháng 12.
Nếu phân bón là điều kiện quyết định sự ra hoa của Cattleya, thì sự
thay đổi các điều kiện sinh thái trong mùa nẫng và mùa mưa là nguyên
nhân chính quyết định sự ra hoa của các loài thuộc giống Dendrobium (một
số loài khác thuộc giống này ra hoa vào dịp Tết sẽ nói rõ ở phần ánh
sáng). Quá trình khô hạn trong mùa nghỉ từ đầu tháng 3 đến cuối tháng 4
sẽ giúp cây dự trữ dưỡng liệu để chuẩn bị một mùa hoa hứa hẹn trong
tương lai.
Khái niệm về mùa nghỉ đối với một số giống lan nói chung và giống
Dendrobium nói riêng là hoàn toàn mới. Ở thành phố Hồ Chí Minh và các
tình phía Nam, từ lâu các nhà vườn ở đây đều trồng lan không có mùa
nghỉ.
Mùa nghỉ là thời gian tuyệt đối cần thiết đối với giống Dendrobium
sự theo dõi trong 5 năm (1979 - 1983) cho thấy rằng đối với loài
Dendrobium American Beauty, Delldrobium Pompadour... một thời gian nghỉ 2
tháng sẽ giúp cây lan đến tuổi thành thục và có thể thu hoạch từ 3 - 4
cành hoa, mỗi cành từ 20-25 hoa rất dễ dàng, một vấn đề mà các nhà
trồng lan đang ao ước và đây cũng là mấu chốt giải quyết phẩm chất các
cành hoa Dendrobium sẽ xuất khẩu trong tương lai.
Ánh sáng:
Dendrobiun là giống ưa sáng) có thể trồng trong điều kiện ánh sáng
trực tiếp hay khuếch tán ánh sáng hữu hiệu cho giống Dendrobium là 70%,
vì thế giàn che
với độ che sáng 30% dưới đấtt và 40% ở trên cao với cường độ ánh
sáng từ 15.000-30.000 lm/m2 rất thích hợp cho sự phát triển của
Dendrobium. Các chậu Dendrobium được treo trong giàn không nên quá gần
nhau, mà phải có khoảng cách 25cm cho các loài có dạng lớn và 15cm cho
các loài có dạng nhỏ, nhằm mục đích tạo cho cây có đầy đủ ánh sáng và
độ thoáng. Nếu có đầy đủ giống, ta nên trồng một loài Dendrobium đồng
nhất trong giàn, hoặc nếu một giàn trồng nhiều giống khác nhau nên chọn
những cây cùng kích thước (để sự phân bố ánh sáng được điều hòa) và
những cây cùng tuổi (để việc sử dụng phân bón dễ dàng hơn).
Dendrobiun có thể trồng dưới ánh sang trực tiếp cây vẫn phát triển
tốt, tuy nhiên để ngăn ngừa trường hợp cây bị bỏng lá, ta phải tập cho
các cây thích nghi từ từ và các chậu khi trồng phải treo hởi khít vào
nhau. Đối với các loài thuộc giống Dendrobium, phải nên nhớ, thà rằng
cây bị bỏng lá vì thừa ánh sáng lơn là thiếu. Thiếu ánh sáng đối với
các loài thuộc giống này sẽ gây ra sự thoái hóa rõ rệt, số lượng hoa
cung rất ít cây èo ọt. Trái lại, thừa ánh sáng đối với các loài thuộc
giống Dendrobim, chỉ làm cho cây xấu đi vì lá quá vàng hoặc các giả
hành trơ trụi, nhưng cây sẽ thích nghi dầ và vẫn đảm bảo cây ra hoa
nhiều và đẹp. Dù sao điều kiện ánh sáng lý tưởng vẫn cho kết quả tối
nhất.
Ngoài ra thời gian chiếu của ánh sáng trong ngày là điều kiện quyết
định sự ra hoa của một số loài chịu ảnh hưởng bởi quang kỳ, ví dụ: lan
Giá hạc, Long tu, Kim điệp chỉ ra hoa với điều kiện ánh sáng có thời
gian chiếu ít hơn 10 giờ trong ngày. Tuy nhiên, một giả thiết khác cần
được nghiên cứu cung có thể các loai hoa này ra hoa do sự thọ hàn vào
tháng 12. Loài lan Thạch hộc chỉ cần bị lạnh trong vài giờ, cây sẽ trổ
hoa sau 1 tuần lễ.
Nhu cầu phân bón:
Phải nhớ rằng Dendrobim thân đứng là loài lan đòi hỏi dinh dưỡng
cao, vì thế chúng cần rắt nhiều phân bón và có thể dùng rất nhiều dạng
phân bón khác nhau.Còn các loại Dendrobium thân thòng ăn phân yếu phải
dùng nồng độ thật loãng. Phân heo có thể dùng rất tốt bằng dạng tưới
pha thật loãng hay phân khô vò chặt thành từng viên dài đặt phía trên bề
mặt giá thể. Phân bánh dầu khô cung được dùng hữu hiệu bằng cách ngâm
nước rồi pha thật loãng để tưới hay dùng thắng từ viên bánh dầu khô:
dùng đầu ngón tay đặt cách xa giả hành khoảng 5cm. Rễ lan sê hấp thụ dần
dần các dưỡng chất được phóng thích qua quá trình tưới bước. Một số
các loại phân hữu cơ khác cũng được dùng như phân tôm cá, phân trâu bò
khô... Các loại phân vô cơ được dùng, thường có công thức 30-10-10 dùng 3
lần/1 tuần với nồng dộ 1 muỗng cà phê/41ít. Trong suốt mùa tăng trưởng
(từ đầu tháng 5 đến cuối tháng 1) một tháng trước khi bước vào mùa nghỉ
(trong suốt tháng 2) ta bón phân 10-20-30 làm 2 lần/1 tuần để tạo một
sức chịu đựng cho cây trước khi bước vào mùa nghỉ. Trong mùa tang trưởng
nếu cây có nụ hoa, ta thay phân 30-10-10 bằng phân 10-20-20 với chu kỳ
bón như trên cho đến kho hoa tàn. Trong mùa nghỉ hoàn toàn không bón
phân. cho Dendrobium, hay đúng hơn giảm và không bón phân cho Dendrobium
khi cây hoàn tất thời kỳ tăng trưởng hằng năm của nó. Thường Dendrobium
hoàn tất thời kỳ tăng trưởng vào tháng 9 đến tháng 10 khi mà những lá
cuối cùng eủa nó thấy được trên đỉnh giả hành và thân. Thời kỳ tăng
trưởng hoàn tất, bạn giảm nước tưới và thức ăn từ từ cho đến khi không
còn gì nữa trong một thời gian chừng 4 tuần, vào lúc này cây cần càng
nhiều ánh nắng càng tốt- phối hợp Với điều kiện khí hậu tháng 12 ngày
ngắn và nhiệt độ mát - những giống thay lá hằng năm chuẩn bị rụng lá để
hình thành phát hoa. Các giống không thay lá ít biểu lộ hơn và thường
chỉ rụng một đến hai lá ở các giả hành và thân già ít khi các nhà vườn
trồng lan, dùng các loại phân riêng rề, thường phân bón được dùng ở
dạng hỗn hợp gồm vô cơ, và đôi khi những chất phụ gia là các loại sinh
tố và các nguyên tố vi lượng.
Mặc dù các loài thuộc giống Dendrobium cần và sử dụng rất nhiều phân
bón, nhưng bạn phải cẩn thận, phân bón chính là con dao hai lưỡi, lạm
dụng phân bón dù là phân hữu cơ cũng đun đến tác hại, kết quả cuối cùng
là sự chết. Bạn có thể giảm nồng dộ phân bón theo tỷ lệ, để rút ngắn
thời gian tưới giữa 2 lần, nhưng nếu tăng nồng độ phân bón, nhằm mục
đích kéo dài thời gian giữa 2 lần tưới là một ý nghĩ sai lầm.
Cấu tạo giá thể:
Giá thể của Dendrobium có cấu tạo tương tự như các loài thuộc giống
Cattleya, nghĩa là chậu phải thật thoáng và không úng nước. Tuy nhiên do
bản năng sinh học và cấu trúc thực vật với giả hành có thân, các loài
thuộc giống Dendrobium có thể dùng giá thể hơi ẩm hơn Cattleya chút ít
nhưng không được làm thối căn hành. Vì thế một số loài Dendrobium có
thể phát triển trên các giá thể là xơ dừa hay cá quả dừa, dùng như một
cái chậu chứa sẵn giá thể. Tuy nhiên nếu giá thể là xơ dừa phải hạn chế
số lần tưới nhóc, nếu chậu là quả dừa nguyên phải cưa phần đáy, nếu
không cây bị thối vì quá ẩm. Cũng có thể trạng cây lan endrobium với căn
hành cách đáy chậu khoảng 3cm, rồi rải thật thoáng xung quanh căn hành
một số rễ lục bình giặt sạch. Với xách trồng này thì kích thước chậu và
cây phải thật tương xứng. Tuy nhiên, giá thể than và gạch vản tỏ ra
hiệu quả nhất.
Mùa nghỉ:
So với Cattleya, mùa nghỉ của các loài thuộc giống Dendrobium, cần
thiết hơn nhiều mùa nghỉ của Dendrobim quyết định phẩm chát hoa trong
mùa mưa đến. Tùy địa phương việc chọn thời gian nghỉ Dendrobium có khác
nhau, riêng ở thành phố Hồ Chí Minh mùa nghỉ của Dendrobium nên bắt
dầu từ tháng 3 dện cuối tháng 4. Một câu hỏi được đặt ra là, các loài
của giống Dendrobium sau khi hoàn thành giả hành, một chồi mới được phát
sinh ngay lúc bắt đầu sự nghỉ ngơi, bạn phải giải quyết như thế nào ?
Theo chúng tôi, nếu chồi còn nhỏ, mắt chỉ hơi phồng lên, có thể giảm bớt
nước tưới và mang vào một nơi khô và mát. Nếu chồi đã lớn trên 5mm, ta
phải duy trì lượng nước tưới và phân bón để đảm bảo cho cây phát triển
bình thường cho đến khi chồi trưởng thành và hình thành lột giả hành
hoàn chỉnh. Ta sẽ cho cây nghỉ ngơi với thời gian muộfl hơn để cây lấy
lại sức, nếu không chồi non này sớm muộn cũng sẽ bị lụi và xem như cây
lan đã mất đi một mất để hình thành một hướng (lead) mới.
Thay chậu và nhân giống Dendrobium:
Dendrobium là một giống lan rất nhạy cảm khi cấu tạo giả thể không
thích hợp cho việc phát triển của nó và biểu hiện là, một số cây con mọc
trên ngọn thân của các giả hành. Khi có điều này xảy ra bạn phải tiến
hành thay chậu , vì chắc chắn các giá thể trong chau đã bị hư. Hiện
tượng này là do cấu tạo một giá thể quá ẩm như xơ dừa. Chỉ một thời
gian ngắn thay giá thể, xơ dừa bị mục và lắng xuống đáy chậu tạo thành
một lớp mùn úng nước. Chính vì thế các rễ hoàn toàn trong điều kiện úng
thủy sẽ bị thối toàn bộ. Ngoài ra lính lớp mùn là điều kiện
sinh sống thuận lợi của các côn trùng các loài này tác động cùng với
sự bất lợi vì thừa nước, cắn phá toàn bộ rễ của cây lan. Do bản năng
sinh tồn cây lan sẽ phản ứng bằng cách mọc ra một số cây con trên ngọn
để duy trì nòi giống.
Quan sát hiện tượng các cây con mọc trên chồi ngọn cũng sẽ giúp các
nhà vườn kiểm tra xem cách trồng như thế đã hợp lý chưa ? Nhất là về
điều kiện nước tưới và bón phân. Ngoài ra với chu kỳ 2 năm một lần, ta
nên thay chậu vì trong quá trình sinh trưởng, ít nhiều chậu bị đóng rêu,
giá thể bị hư hao, cây mất cân đối.
Việc thay chậu cũng tiến hành tương tự như Cattleya. Dendrobium và
Cattleya rất giống nhau về vấn đề nhân giống, nghĩa là cũng cắt từng 3
tép một và các trình tự tiến hành cũng như Cattleya, nhưng mùa nghỉ của
Dendrobium là 2 tháng. Vì thế ta phải cắt Dendrbium thành từng đoạn 3
tép trước Cattleya 1 tháng.
Các cây con mọc trên ngọn thân thì phương pháp nhân giống đơn giản.
Bạn tách rời cây con khỏi thân cây mẹ bằng một vết cất chỗ tiếp giáp.
Một số người sợ rằng, với cách cắt nhu trên cây sẽ không đảm bảo tỷ lệ
sống, nên vội vàng eẩt thêm một đoạn thân cây mẹ. Thật ra không có sự
khác biệt nhiều về sự tăng trưởng giữa cây cắt ngay chỗ tiếp giáp và
cây cất với một đoạn thân cây mẹ. Do đó một việc làm như vậy là lãng
phí, vì trên đoạn thân cây mẹ này có thể cho thêm vài cây con nữa trong
tương lai. Thực tế chứng minh rằng với 1 giả hành Dendrobium, nhiều khi
có thể cho đến 15 cây con. Điều quan trọng là nên cất cây con vào thời
điểm nào? Đối với các loài Dendrobium mạnh như Dendrobium Caesar Alba,
Dendrobium Caesar Latil, Dendrobium Popadour có thể cắt cây con, khi giả
hành cây con trưởng thành, mọi sự cất quá non đều cho những kết quả
không tốt. Đối với các loài yếu hơn như Dendrobium Jacqueline Thomas,
Dendrobium Theodore Takiguchi... ta có thể đợi cây con mọc thêm một giả
hành mới, thì việc nhân giống bảo đảm hơn.
Bạn nên có sự chọn lựa thật kỹ càng: nếu để cây con, thì cây mẹ sẽ
yếu sức và ngược lại việc lấy cây con quá non sẽ có. tỷ lệ tử vong cao.
Tùy hoàn cảnh và ý định sẽ giúp bạn eo một suy xét hữu hiệu nhất. Ngoài
ra Dendrobium là giống giả hành có thân, vì thế hư các mắt ngủ của căn
hành không gây sự chết tuyệt đối Ở cây như giống Cattleya và chính nhờ
hiểu biết này, bạn có thể nhân giống các giống Dendrobium quí một giả
hành duy nhất vẫn đảm bảo cây sống. Cực đoan hơn, Dendrobium có thể nhân
giống bằng cách cất từng đoạn thân mang khoảng 2 mắt một, nhúng 2 đầu
đoạn cắt, vào parafm hoặc bôi son, vôi... Đặt các đoạn nằm ngang, trên
mặt cát ẩm, che lại bởi một lồng kính, ba llgày phun một lần dung dịch
urê, 1 muỗng càphê/4 lít nhóc, cộng thêm cả sinh tố B1, với một nồng độ
10 phần triệu (10 ppm) trong thời gian 2 tuần liên tục. Sau đó chỉ
phun mỗi dung dịch nửa muỗng cà-phê trong 4 lít + sinh tố Bi cho đến khi
cây mọc các cây con. Phun hàng tuần trong các tuần kế tiếp.
Sâu bệnh và các vấn đề khác:
Vì lan Dendrobium cần được bón nhiều loại phân hữu cơ khác nhau và
môi trường xơ dừa sẽ mục nát sau một thời gian ngắn được trồng. Dây là 2
nguyên nhân gây ra nhiều sâu bệnh hại cho các loài dán và con tiêu cắn
phá rễ trong giá thể.
Một loại rệp dính màu vàng, kích thước rất bé khoảng đầu tăm, thường
xuất hiện trên bề mặt lá. Loại này tác hại trên cây qua việc hút nhựa.
Đối với các loài côn trùng eắn phá Dendrobium thì loại trừ chúng tương
đối dễ dàng bằng Serpa, Bassa, luồng độ 1/500. Mặc dù Delldrobium là cây
kháng bệnh rất mạnh, tuy nhiên cây vẫn bị nấm và virut tấn công, nếu
điều kiện vệ sinh quá kém. Nguy hiểm nhất là bệnh khô thân gần gốc và
giả hành do một loài virut xâm nhập, làm cho các giả hàth bị khô và
chết. Đây cũng là một trong những nguyên do làm cây mọc cây con trên
ngọn thân. Có thể ngừa bệnh cho giống Dendrobium với khoảng cách dài
hơn Cattleya là nửa tháng xịt 1lần bằng các loại thuốc ngừa nấm Topsil,
Zineb, Bencmyl với nồng độ 1/400.
