Cách phòng và trị các loại sâu hại và bệnh thường gặp khi trồng lan Cattleya
I. Sâu hại
1. Rệp son (Scale insects): Là loại rệp có vỏ màu nâu
che chở cho cơ thể rệp. Các loài này thường bám vào lá, giả hành và ngay
cả trên căn hành để hút nhựa. Nguy hiểm hơn là các loài này sẽ bám vào
những mắt ngủ hút nhựa làm cho các mắt ngủ bị chết đi. Các loài này phải
phòng trừ thường xuyên nếu không sẽ sinh sản rất nhanh và gây tác hại
cho vườn không ít. Phòng trừ bằng cách tiêu diệt bằng tay, dùng các
thuốc mạnh như Regent, Lannate, polytrin,… theo nồng độ khuyến cáo.
2. Dán cánh và bọ trĩ (Thrips): Thường xuất hiện trong
các giá thể có cấu tạo bằng xơ dừa, vỏ cây mục, dớn vụn hoặc do sử dụng
quá nhiều các loại phân hữu cơ dưới dạng xác như: Bánh dầu, phân bo,… có
thể dùng các loại thuốc sát trùng như Bassa, confidor, … sử dụng nồng
độ theo khuyến cáo trên bao bì , nên phun ngừa 2lần/ tháng.
3. Ốc sên, nhớt: Phá hoại rễ non và tiết ra những chất làm thối các chồi mới mọc. Cần rải thuốc diệt sên nhớt vào những khi có thời tiết quá ẩm.
4. Nhện đỏ (red spider mites): Là côn trùng rất nhỏ,
không dài hơn 1/2 mm, dưới kính lúp quan sát có dạng như con rệp, có 8
chân, nhện khi còn non thường có màu vàng, con trưởng thành chuyển sang
màu đỏ. Xuất hiện nhiều vào mùa khô, ít hơn vào mùa mưa. Sống ẩn nấp
dưới lá già thành từng đám, nơi nhện ẩn nấp lá biến thành những chấm
trắng nhỏ sau đó nối với nhau biến thành màu đen và héo tàn. Rệp đỏ sinh
sôi và phát triển rất nhanh, khi phát hiện phải diệt trừ ngay nếu không
cây sẽ ngừng phát triển. Phải dùng thuốc thường xuyên và liên tục để
diệt cả con già và con đẻ trứng, các thuốc thường dùng để phòng trừ nhện
đỏ là: Commite, Nissorun … dùng theo liều lượng khuyến cáo trên bao bì
và thời gian xịt tốt nhất vào lúc 8-9 giờ sáng khi có nắng thì hiệu quả
tiêu diệt cao.
5. Rầy bông (Mealy bugs): Có cơ thể mềm nhũn, bên ngoài
được bao bọc bằng một lớp màu trắng giống như bông và bóng như sáp.
Trong phân của rệp bột này để nhử kiến đến và tha trứng đi khắp nơi và
là nguồn thức ăn của nấm bồ hóng (Sacty molds). Nấm này không làm hại
đến cây, trên lá những nơi có nấm mọc thì không nhận được ánh sáng để
quang hợp. Khi rệp bột hút nhựa cây lan, chúng thường tiết ra một số
chất độc làm cho cây lan ngừng phát triển, xung quanh chỗ nấm mọc có màu
vàng và lá sẽ khô héo. Rệp bột được trị bằng các loại thuốc sâu, rệp
nhưng phải pha cùng với chất dính để phun mới có hiệu quả.
II. Bệnh do nấm:
1. Bệnh thối đen (black rot)
Thường gặp vào mùa mưa ở những vườn có độ ẩm cao hoặc tưới nước quá
nhiều. Bệnh này thường gây thiệt hại nghiêm trọng, cây thường chết nhiều
và nhanh chóng, nhất là đối với cây con. Bệnh này thường xuất hiện ở
gốc và rễ sau đó lan dần lên thân cây. Ban đầu phát sinh ở chồi non làm
chồi non thối và có màu nâu, khi cầm vào thì rời khỏi thân dễ dàng, mềm
nhũn và đầy nước. Ở Cattleya đầu tiên bệnh thường phát sinh từ rễ, gốc
rồi lan nhanh lên thân. Cây sẽ không thối hay rời ra như ở Dendrobium
Pompadour nhưng chúng sẽ khô và chết ngay trên chậu, cây bị bệnh sẽ lan
nhanh sang cây khác. Nguyên nhân là do nấm Collectotrichum sp và
Phytophthora sp, nhưng phần lớn là do nấm Phytophthora sp. gây ra. Việc
bón phân hoà tan không hết khi tưới cho cây sẽ làm cây bầm ngọn và làm
nấm bệnh dễ gây hại. Ngoài ra trong mùa mưa, nếu tưới phân có hàm lượng
đạm cao cũng là nguyên nhân gây bệnh.
Biện pháp phòng trị: Ở
cây con thường dễ bị bệnh hơn, nên tách cây bị bệnh ra riêng và sử dụng
thuốc ngừa cho những cây còn lại bằng cách phun hay nhúng cả cây vào
dung dịch thuốc nấm. Ở cây lớn thì cắt bỏ phần bị thối, nếu thối đọt thì
rút bỏ đọt và phun thuốc nấm vào. Các thuốc diệt nấm có thể sử dụng la:
Kasumin, TopsinM, CuzateM8, Score, super Tilt,… theo nồng độ khuyến cáo
trên bao bì.
2. Bệnh đốm vòng (Anthracnse)
Lá có chấm tròn màu nâu đỏ, nâu cháy rồi lan rộng ra thành nhiều vòng
tròn đồng tâm, sau cùng sẽ khô cháy. Dấu vết to nhỏ tuỳ theo từng loại
lan và tuỳ theo từng môi trường mà nấm phát triển, nếu mưa nhiều thì lá
sẽ bị thối ngay. Nguyên nhân là do nấm Glocosporium sp. và
Collectotrichum sp. gây ra. Bệnh thường xuất hiện vào mùa mưa nên phải
phòng ngừa trước, thường xử lý bằng cách cắt bỏ lá bị bệnh và phun các
loại thuốc như: Mancozep, Dithal, Vicaben,… theo nồng độ khuyến cáo.
3. Bệnh khô lá (Leaf blight):
Bệnh này thường gặp nhiều như bệnh đốm vòng, hai bệnh này thường phát
sinh cùng một lúc nên bệnh này càng trầm trọng hơn. Lúc đầu bệnh làm cho
lá bị khô và biến thành màu nâu nhạt, thường khởi đầu bằng một chấm đen
ở trên lá, có thể từ đầu lá khô dần vào hay từ gốc lá lan nhanh lên rồi
khô hết cả lá.
Nguyên nhân là do nấm thuộc giống Phylostica, thường phát triển do bào tử và phát tán trong không khí nhờ gió.
Biện pháp phòng trị: Phun thuốc Score hay Super Tilt, phun 5ngày/lần cho đến khi cây hết bệnh.
4. Bệnh héo rễ (Wilt):
Bệnh héo rễ là bệnh thông thường nhưng không kém phần quan trọng. Có thể
nói rằng trừ Địa lan không bị bệnh này và nó là trở ngại lớn cho những
người trồng phong lan.
Hiện tượng:
Rễ khô dần, cây còn nhỏ gặp bệnh này có hiện tượng lá úa vàng từ dưới
lên và chết cả cây. Đối với cây đã phát triển tốt thì cây không chết
nhưng rễ bị khô mục và sẽ làm cho cây chậm phát triển, nếu rễ khô nhiều
thì cây càng yếu nhiều.
Nguyên nhân: Do
nấm Selectrotium rolfsii gây nên, còn gọi là nấm hạch, những hạch này
có thể tồn tại trong môi trường rất lâu, khi có điều kiện ẩm độ và nhiệt
độ cao những hạch này phát triển thành sợi nấm và gây bệnh rất nhanh,
nếu không chữa trị ngay thì có thể làm hư hết cả vườn.
Biện pháp phòng trị: Có thể dùng các loại thuốc như Anvil, Sumi eight, … phun vào phần gốc rễ, phun 2 lần/ tuần khi bắt đầu chớm bệnh.
III. Bệnh do vi khuẩn
1. Bệnh thối mềm(Soft rot):
Hiện tượng: Từ
một chấm nhỏ bắt nguồn từ một dấu bầm trên ngọn lá do giọt nước mưa quá
mạnh gây ra rồi lan nhanh thành màu nâu như bị phỏng nước sôi, chỉ cần
sờ tay vào một tí đã thấy dính tay, sau đó sẽ thối hết cả chồi.
Nguyên nhân:
Do vi khuẩn Erwinia Carotovora gây nên, thường gặp ở những vườn có độ
ẩm cao, chăm sóc không đầy đủ và phát triển mạnh vào mùa mưa. Thường vi
khuẩn này xâm hại đến cây qua các vết thương hoặc qua vết cắn của sâu bọ
và lây lan rất mạnh, cây có thể chết sau 2-3 ngày nhiễm bệnh.
Biện pháp phòng trị:
Cắt phần bị thối rồi đem cả cây ngâm vào dung dịch Kasumin 5g/lit trong
vòng 15 phút hoặc dùng Agrimycin. Ngưng tưới nước 2-3 ngày sau khi xịt
thuốc. Trong trường hợp bị bệnh nặng, nên lấy cây ra khỏi chậu rồi ngâm
vào nước thuốc trên, sau đó chuyển sang qua chậu mới. Giá đựng chậu lan
bị bệnh dùng dung dịch formol tỉ lệ 1:50 pha với nước và rửa sạch. Sau
đó cần phun xịt lại toàn bộ vườn lan để vườn lan hoàn toàn hết bệnh.
2. Bệnh thối nâu (Brown rot)
Hiện tượng: Ở
giống lan Cattleya xuất hiện những chấm màu xanh đậm trên lá, vết bệnh
hình tròn, lan rộng rất nhanh. Tế bào ở nơi vết bệnh biến thành màu nâu
hay đen, mềm nhũn và chứa đầy nước. Nếu để lâu các vết bệnh này sẽ lan
ra cả cây rất nhanh. Ở Cattleya thì dấu hiệu bình thường gặp ở lá và khó
lan xuống thân cây hơn.
Nguyên nhân: Do vi khuẩn Phytomonas gây ra cộng với sự tổn thương cơ học trong mùa mưa.
Biện pháp phòng trị:
Hạn chế các nguyên nhân gây tổn thương cơ học cho cây trong mùa mưa,
giữ cho vườn lan không bị quá ẩm. Dùng kháng sinh trong nông nghiệp như
Agrimycin phun cho cả vườn và ngưng tưới nước 2-3 ngày. Có thể dùng
1gram Streptomycin+2viên Tetracylin 500 hoà tan vào 1,5 lít nước để trị
bệnh cho cây.
IV. Bệnh do virus
Các biểu hiện của vườn lan bị virus thường thấy như lá có đốm trong, màu
xanh không đều, có chỗ xanh nhạt, có chỗ xanh đậm. Hoa có màu không đều
xen lẫn những vệt trắng, hoa nhỏ, cành ngắn. Cây thường cằn cỗi, không
phát triển được. Ở Cattleya thường gặp virus gây nên bệnh sọc trắng ở
hoa.
Bệnh virus rất dễ lây lan qua dụng cụ tách chiết, qua các côn trùng châm hút gây hại.
Biện pháp phòng trị: Không có cách chữa trị nào khác ngoài việc phải đốt
bỏ cây bị bệnh, khử trùng dụng cụ tách chiết và vệ sinh vườn lan.
Tóm lại: Trong
việc phòng trị bệnh cho lan không phải luôn luôn sử dụng thuốc mà quan
trọng hơn là phải vệ sinh môi trường thật tốt, sử dụng phân bón hợp lý
để tăng tính kháng bệnh cho cây và chế độ tưới tiêu hợp lý để hạn chế sự
phát triển nguồn bệnh.Vấn đề này rất quan trọng trong phương thức nuôi
trồng lan đại trà để kinh doanh ./.
